Próba oceny predyspozycji wysiłkowych zawodników taekwon-do przy wykorzystaniu testu “Sprint Versus Endurance”

dr Zbigniew Bujak

Wstęp

Rywalizację sportową w taekwon-do (wersja ITF) trudno jednoznacznie sklasyfikować z punktu widzenia wymagań motorycznych, energetycznych i psychicznych. Specyfika oraz swoiste wymogi czterech konkurencji tj. układów ćwiczeń, walki sportowej, technik specjalnych i testów siły wymagają ciągłych poszukiwań rozwiązań treningowych jak i doboru właściwych osobników do tej dyscypliny sportu. Wczesne rozpoznanie indywidualnych predyspozycji pozwoli między in. na racjonalizację procesu dochodzenia do mistrzostwa sportowego.

Prowadzone analizy dokumentacji zawodów różnej rangi (Bujak 1998) dowodzą specjalizacji w jednej konkurencji wraz ze wzrostem rangi imprezy. W grupie wieku juniora młodszego i juniora skuteczny start (miejsce medalowe) w dwóch konkurencjach jest spotykaną praktyką natomiast wśród seniorów zdarza się rzadko. Wydaje się, że takie postępowanie wynika zarówno z braku możliwości ujawnienia indywidualnych predyspozycji do poszczególnych konkurencji oraz wymagań związanych z uzyskiwaniem kolejnych stopni technicznych.

Bez względu na atrakcyjność i niewątpliwe walory rywalizacji w formie czwórboju największym zainteresowaniem cieszy się konkurencja walki sportowej będąc niejako syntezą przygotowania zawodnika w taekwon-do - testem poziomu jego możliwości i umiejętności. Pomimo niewątpliwych ograniczeń, walka sportowa stanowi najważniejszy i najlepszy sprawdzian zawodników uprawiających sporty walki (Sterkowicz 1997), zaś jej efekty świadczą o skuteczności pracy szkoleniowców.

Walkę w taekwon-do cechuje techniczna wszechstronność i wielka dynamika czynności koordynacyjno-ruchowych (Choi, Bryl 1990). Konieczność kontroli siły ciosów (Rules and Regulations 1987) wymaga wysokiego poziomu szybkości ruchów i przemieszczeń, odporności psychicznej, gibkości i wytrzymałości szybkościowej. Sporty walki (Stankow i wsp. 1984) charakteryzują się olbrzymim zróżnicowaniem cech morfofunkcjonalnych, które stanowią przyczynę podziału zawodników na kategorie wagowe.

Walka w zawodach sportowych taekwon-do trwa 2 x 2 minuty lub 3 x 2 minuty (finały) i ze względu na jej specyfikę (intensywne wysiłki o charakterze interwałowym) przeważają w organizmie przemiany metaboliczne o charakterze beztlenowym (szybkościowe). Prowadzone wyniki badań składu włókien w różnych mięśniach u ludzi (za Kozłowski, Nazar 1995) mogą sugerować jedną z przyczyn różnic w zdolności do wysiłków sportowych typu wytrzymało-ściowego przewagą włókien ST (slow twich) lub szybkościowo - siłowego przewagą włókien FT (fast twich). Potwierdzają to wyniki badań składu włókien w mięśniach sportowców o różnych specjalnościach (Gollnick i wsp. 1972). Badania nad strukturą mięśni szkieletowych bliźniaków monozygotycznych wykazały 99.5% wskaźnik odziedziczalności włókien wolnokurczliwych (Klissouras 1981) co dowodzi, że skład jednostek motorycznych jest ustalony genetycznie. Tak więc także genetycznie uwarunkowane są predyspozycje do pracy o określonym charakterze (Perkowski, Śledziewski 1998). Badania uwarunkowań genetycznych szybkości dotyczą po-szczególnych form jej przajawiania (Sozański, Witczak, Starzyński 1999). Czas reakcji prostej (zarówno na bodźce optyczne jak i akustyczne) oraz częstotliwość ruchów ręki są silnie uwarunkowane genetycznie (Siergiejenko 1990 za Sozański i in. 1999). Badania Saltina (1976) dowodzą, że systematyczny trening o charakterze szybkościowym powoduje powstawanie substancji o charakterze induktorów unieczynniają-cych represory genów wywołujących zmiany w biosyntezie inicjującej rozwój białek charakteryzujących typ włókien szybkokurczliwych (FT). Trening o określonym charakterze, stosowany w odpowiednim przedziale ontogenezy (okresy krytyczne i fazy sensytywne) może oddziaływać na strukturę włókien w mięśniach szkieletowych.

Poznanie składu włókien mięśniowych może być cenną wskazówką zarówno podczas selekcji wstępnej oraz na wyższym poziomie zaawansowania sportowego. W sportach walki umożliwi to między in. właściwe modelowanie procesu treningowego i odpowiednie przygotowanie taktyczne. Względy etyczne oraz koszty uniemożliwiają stosowanie metody biopsji, dlatego niezwykle pomocną okazać się może nieinwazyjna metoda oszacowania procentowego udziału szybko-kurczliwych włókien mięśniowych (FT) w bocznej głowie mięśnia czworogłowego uda (Katsuta, Takamatsu 1987 za Sterkowicz 1997)oraz pozwalająca określić wrodzone predyspozycje do wykonania wysiłków o charakterze sprinterskim lub wytrzymałościowym (Popinigis i wsp. 1993 za Szyszka, Sobańska 1996).

Badania m.in. Matuszkiewicza (1995), Stuły (1998), Szyszki i Sobańskiej (1995) wykazują brak wyraźnego zróżnicowania składu włókien w mięśniach szkieletowych dziewcząt i chłopców polskich w wieku 12-15 lat. Sterkowicz (1997) twierdzi, że u osób uprawiających karate powierzchnia włókien szybkokurczliwych (FT) jest większa niż wolnokurczliwych (ST) prawdo-podobnie pod wpływem długoletniego, specyficznego treningu związanego z wymogami tej dyscypliny.

Celem badań była próba określenia wrodzonych predyspozycji szybkościowych lub wytrzymałościowych u zawodników taekwon-do na różnym poziomie zaawansowania technicznego (kolor pasa) i sportowego.

Materiał i metoda

Badaniami o charakterze próbnym (sondażowym) objęto 43 zawodników trenujących taekwon-do w sześciu klubach : Green Sport Club Lublin, Gdański Klub Taekwon-do, Szczeciński Klub Taekwon-do, Bialski Klub Taekwon-do, Klub Sportowy Taekwon-do “Kwon” Lublin, Szkoła Taekwon-do “Thunderkick” Biała Podlaska . Wiek badanych wynosił 12 – 20 lat (x = 14 lat), staż treningowy od 0.5 roku do 7 lat (x = 3.2 lata), poziom wyszkolenia technicznego 10 – 1 gup.

Badani wykonali dwa testy biegowe : sprinterski na dystansie 60 m, oraz wytrzymałościowy test Coopera (bieg ciągły przez 12 minut) oddzielone od siebie tygodniową przerwą. Na podstawie uzyskanych wyników obliczono średnie prędkości w obydwu biegach, a także ich jednokrotne i dwukrotne odchylenia standardowe, niezbędne do skonstruowania tabeli “sprint versus endurance” (tab. 2). W tabeli “sprint versus endurance” występowanie wyników w polach aA, aB, bA, bB charakteryzuje osobników o predyspozycjach szybkościowych (przewaga włókien mięśniowych typu FT), natomiast w polach eE, eF, fE, fF o predyspozycjach wytrzymałościowych (przewaga włókien mięśniowych typu ST). Do obliczeń statystycznych zastosowano standardowy program komputerowy Microsoft Excel 97.

Wyniki i dyskusja

W oparciu o wyniki testów biegowych skonstruowano tabelę “sprint versus endurance” dla badanych zawodników taekwon-do (tab. 3). Jej analiza wykazała, że tylko jeden z badanych (0.43%) cechował się zdecydowaną przewagą włókien mięśniowych typu ST i predyspozycjami do wysiłków wytrzymałościowych. U pozostałych zawodników nie stwierdzono zróżnicowania włókien mięśniowych typu FT i ST. Uzyskane wyniki są podobne do wyników innych autorów badających sportowców (Stuła 1998) oraz osób nie uprawiających sportu (Szyszka, Sobańska 1996).

Porównując uzyskane wyniki testów biegowych w zależności od długości stażu zawodniczego (tab. 4) stwierdzono istotne statystycznie różnice (p<0.05) tylko w prędkości biegu sprinterskiego pomiędzy zawodnikami o średnim (x = 2.94 lata) i długim stażu zawodniczym (x = 5.65 lat).

Analiza wyników szybkości i wytrzymałości biegowej w zależności od stopnia zaawansowania technicznego badanych (tab. 5) wykazała, że najwyższy poziom zarówno szybkości jak i wytrzymałości posiadają zawodnicy z grupy zaawansowanej (posiadacze stopni 2 i 1 gup). Prędkości poruszania się w biegu sprinterskim różnią się statystycznie pomiędzy poszczególnymi grupami zaawansowania, natomiast prędkości w biegu wytrzymałościowym różnią się istotnie statystycznie tylko pomiędzy grupą zaawansowaną a początkującą i średniozaawansowaną.

Pogrupowanie badanych wg kategorii wieku (tab. 6) i porównanie uzyskanych wyników wykazało istotne statystycznie różnice w prędkości biegu sprinterskiego pomiędzy młodzikami a pozostałymi grupami oraz pomiędzy juniorami młodszymi i seniorami. W biegu wytrzy-małościowym czasy prędkości poruszania się okazały się istotne pomiędzy młodzikami a juniorami.

Uzyskane wyniki badań zawodników trenujących taekwon-do średnio ponad 3 lata (tab. 7) wykazały, że trening taekwon-do w takim wymiarze nie wpływa na zróżnicowanie struktury włókien w mięśniach szkieletowych. Większość badanych nie wykazuje predyspozycji do wysiłków szybkościowych lub wytrzymałościowych (ryc.1). Jednak ukierunkowany i specja-listyczny trening taekwon-do wpływa na wzrost poziomu szybkości (tab.4), podobnie jak poziom zaawansowania technicznego (związany pośrednio z długością stażu treningowego).

Możliwości nieinwazyjnego szacowania składu włókien mięśniowych oraz prostota metody sprint versus endurance pozwoli na “wychwycenie” jednostek o wyraźnych predyspozycjach wysiłkowych, a w efekcie indywidualizację procesu treningowego. Także w zakresie prowadzenia walki umożliwia doskonalenie rozwiązań taktycznych opartych na predyspozycjach szybko-ściowych (np. wyprzedzania ataków przeciwnika, pojedyncze ataki bezpośrednie w wyskoku) lub predyspozycjach wytrzymałościowych i stosowanie taktyki wyniszczenia przeciwnika stosując proste techniki ataku ciągłego.

Niezbyt liczny materiał nie pozwala na uogólnienia i wymaga dalszych badań szczególnie zawodników na poziomie mistrzowskim taekwon-do. Jednak nawet te badania sondażowe częściowo weryfikują potoczną wiedzę o rzekomym wpływie treningu taekwon-do na rozwój predyspozycji szybkościowych.

Piśmiennictwo

1. Bujak Z. [1998]: Struktura treningu w taekwon-do. Przesłanki optymalizacji. Praca doktorska – maszynopis. AWF Warszawa.
2. Choi J.H., Bryl A.[1990]: Taekwon-do koreańska sztuka samoobrony. Iglica Wrocław.
3. Gollnick P.D. i wsp.[1972]: Enzyme actyvity and fiber composition in skeletal muscle of untrained and trained man. Journal of Applied Physiology, 33:
4. Klissouras V.[1981]: Wpływ czynników dziedzicznych na poziom osiągnięć w sporcie. Sport Wyczynowy, 8-9:
5. Kozłowski S., Nazar K.[1995]: Wprowadzenie do fizjologii klinicznej. PZWL, Warszawa.
6. Matuszkiewicz A.[1995]: Międzynarodowy test “sprint versus endurance” i próba jego zastoso- wania do oceny predyspozycji wysiłkowych dzieci. W : Aktualne problemy sportu dzieci i młodzieży. Instytut Sportu, Warszawa.
7. Perkowski K., Śledziewski D.[1998]: Metodyczne podstawy treningu sportowego. Warszawa, COS.
8. Rules and Regulations [1987]. Toronto, ITF.
9. Saltin B.[1976]: Rodzaje włókien w mięśniu szkieletowym człowieka, ich charakterystyka i funkcje podczas wysiłku. Sport Wyczynowy, nr 3-4.
10. Siergiejenko L.P.[1990]: Genetyka i sport. Moskwa, Fizkultura i Sport.
11. Sozański H., Witczak T., Starzyński T.[1999]: Podstawy treningu szybkości. Warszawa, COS.
12. Stankow A.G., Klimin V.P., Pismienskij I.A.[1984]: Individualizacija podgotowki borcow. Moskwa, Fizkultura i Sport.
13. Sterkowicz S.[1997]: W poszukiwaniu wskaźników sprawności motorycznej karateków. Antropomotoryka, nr 16.
14. Stuła A.[1998]: Ocena predyspozycji szybkościowych i wytrzymałościowych u młodych piłkarzy nożnych za pomocą testu “Sprint Versus Endurance”. W : Aktywność ruchowa ludzi w różnym wieku. Szczecin, Uniwersytet Szczeciński PTNKF.
15. Szyszka K., Sobańska B.[1996]: Przydatność testu “Sprint Versus Endurance” we wstępnej selekcji sportowej. W : Prozdrowotne wychowanie fizyczne i sport dzieci i młodzieży. Warszawa, UKFiT.

Tabela 2. Tabela testu “sprint versus endurance”

Tabela 3. Rozkład wyników w badanej próbie

Tabela 4. Staż zawodniczy a wartości badanych parametrów

* różnice istotne statystycznie na poziomie 0.05

Tabela 5. Poziom zaawansowania technicznego taekwon-do a wartości badanych parametrów

* różnice istotne statystycznie na poziomie 0.05

Tabela 6. Grupy wieku a wartości badanych parametrów

* różnice istotne statystycznie na poziomie 0.05

Tabela 7. Podstawowe parametry badanych zawodników taekwon-do (n = 43)

Ryc. 1. Porównanie prędkości poruszania się zawodników taekwon-do w biegu na 60 m i teście Coopera